EUrocrisis

EU
EUROcrisis

EU

De mondiale schuldenlast is in 2017 opgelopen tot een recordniveau van 237.200 miljard dollar en dat is ruim drie keer zo veel als de wereld in een jaar produceert. De laatste economische crisis in Europa duurde door extreme bezuinigingen en belastingverhogingen ruim 8 jaar en heeft gezorgd voor een verlies van ongeveer 3,8 miljoen arbeidsplaatsen in de eurozone waar de totale schuld is opgelopen naar ruim 9.000 miljard euro en voor de totale Europese Unie naar 12.000 miljard euro. Tweeduizend miljard heeft de ECB voor zijn rekening genomen. Een nieuwe (wereld) crisis in 2019 wordt al weer verwacht.  De eurozone is onvoldoende beschermd omdat Overheidsschulden van veel eurolanden onverantwoord hoog zijn en veel banken in hun voortbestaan worden bedreigd door het grote bedrag aan uitstaande slechte leningen. Door de lage rentes wordt er meer geleend, waardoor te grote schulden worden opgebouwd. De kapitaalbuffer van 3 procent is te laag en echte reserves zijn er niet. Mocht Italie de opgebouwde enorme schuldenlast niet meer kunnen terugbetalen, dan heeft vooral Frankrijk een probleem omdat zij eind 2017 bijna 14% van de Italiaanse overheidsschuld in de boeken hadden staan. Italië belandde dit weekend in een politieke crisis doordat president Mattarella de benoeming van de 81-jarige euroscepticus Paolo Savona als minister van Financiën blokkeerde. Hierop trokken de Vijsterrenbeweging en de Lega de stekker uit de coalitievorming. Italië zit nu nog langer zonder regering. Mogelijk zullen er in september nieuwe verkiezingen komen die de Vijfsterrenbeweging en Lega wellicht nog meer stemmen opleveren. De Italiaanse president Sergio Mattarella heeft voormalig IMF-functionaris Carlo Cottarelli opdracht gegeven een regering te vormen. Cottarelli moet het land als interim-premier gaan besturen tot nieuwe verkiezingen kunnen worden gehouden. De Italiaanse overheidsschuld bedraagt ruim € 2302 miljard euro (132% van het bbp). De Centrale bank en de nationale centrale banken zijn door het opkoopprogramma de grootste schuldeisers van Italië. Italiaanse Binnenlandse banken en verzekeraars bezitten € 764 miljard aan Italiaanse obligaties en een derde daarvan zou in handen zijn van twee banken (Intesa Sanpaolo en UniCredit) en drie verzekeraars (Generali, Unipol Gruppo en UnipolSai). Nederland zou bijna € 25 miljard hebben uitstaan, waarvan € 9,2 miljard bij pensioenfonds ABP en € 1,9 miljard bij verzekeraar NN Group. Frankrijk heeft 2.089 miljard euro schuld. Italië 2.184 miljard, Duitsland 2.176 miljard en België heeft de grootste toename van de staatsschuld van 447,8 miljard euro (111 % van het bbp). De publieke en private schuld van Nederland is relatief gezien en afgezet tegen het bbp nog groter dan dat van het bijna failliete Italie. De eurozone als geheel heeft een Staatsschuld van circa 90% van het gezamenlijke bbp, waarbij Nederland er met ruim 400 miljard euro ( 59,6%) nog goed van af komt, dankzij de lage rentestand en de verkoop cq beursgang van onder andere ABN AMRO, ASR en Propertize).  

Brexit

Een meerderheid van de Britten (ruim 1,2 miljoen) bleek, mede door de eurocrisis en de groeiende zorg over de immigranten, in een op 23 juni 2016 gehouden referendum, voor een EU vertrek (Brexit) te zijn dat op 29 maart 2017 van start ging en waarschijnlijk 29 maart 2019 zal worden afgerond. De EU heeft in de begrotingen de inkomsten van de Britten meegerekend en het zal nog een harde dobber worden om de begroting voor de toekomst zonder hen rond te krijgen.  Nigel Farage van de UK Independence Party dwong premier Cameron bij de vorige Britse verkiezingen tot een referendum. Beleggers, banken, de media en de politiek, die een dag eerder nog overtuigd waren dat een meerderheid wel tegen een Brexit zou stemmen, reageerden geschokt en alle Europese beurzen stonden meteen diep in het rood met verliezen tot wel 9 procent. Volgens de S&P Global Broad Market Index die de aandelenmarkten in 47 landen bijhoudt verdampte er in totaal zo’n 2,08 biljoen dollar. Unilever besloot meteen om het hoofdkantoor te verhuizen naar Nederland. Nederland exporteert nu nog jaarlijks voor zo’n 52 miljard euro naar het Verenigd Koninkrijk. Het Verenigd Koninkrijk droeg jaarlijks 11.342 miljard euro bij aan de EU-begroting. Dit betekent na hun vertrek een daling van 15 procent van het EU-budget na 2020 met als gevolg een evenredige verhoging van de bijdrage door de andere lidstaten. De Europese Commissie wil dat het nieuwe budget voor de EU flink omhoog gaat. De meerjarenbegroting wordt wellicht vergroot met bijna 200 miljard euro.

Grondstoffen

30 november 2016 kwamen in Wenen de olieministers van de Opec (goed voor zo’n 40% van de wereldwijde olieproductie) bij elkaar voor een beslissing over het beperken van de olieproductie om zo de te steeds goedkopere olie kunstmatig duurder te maken. Afgesproken werd dat de Opec leden 1,2 miljoen vaten olie per dag minder zouden gaan produceren. Rusland die geen deel uitmaakt van de Opec was ook bereid om de eigen productie te bevriezen en verlaagde de productie met 185.000 vaten per dag, met als doel om dat tot 300.000 vaten te verminderen. Irak wist echter binnen een maand de belofte al te verbreken en verhoogde de productie in mei naar een topniveau, Saudi-Arabië verhoogde in februari de productie tot iets meer dan 10 miljoen vaten per dag en Equador besloot half juli uit de deal te stappen.

Half maart 2017 werd bekend dat de olievoorraden in de Verenigde Staten in januari naar een recordniveau zijn gestegen en over de eerste zes maanden van het jaar lag de dagelijkse productie gemiddeld 700.000 vaten boven de vraag. De olieproductie in de VS is sinds mei 2017 zelfs met 59.000 vaten per dag gestegen en het aantal in bedrijf zijnde Amerikaanse olie boorinstallaties heeft het hoogste niveau bereikt sinds april 2015. Bank of America wijst op een toename van de opgeslagen voorraad in de Golf van Mexico. Ook heeft het Amerikaanse schaliegas meer producenten gekregen, wat bijdraagt aan nog meer overschot aan brandstoffen.  BP verwacht zo’n 750 miljoen dollar te moeten afschrijven op exploratieactiviteiten in Angola en heeft besloten om geen gas te winnen uit een daar ontdekt veld omdat dat niet meer commercieel rendabel is. BP besloot vorig jaar ook al om niet meer verder te gaan met het zoeken naar olie in de Grote Australische Bocht, een grote baai aan de zuidkust van Australië. Shell stopte met zijn exploratiewerk in Alaska en Siemens schrapt circa 6.900 banen bij zijn energie- en gastak. Offshorebedrijf Heerema Marine Contractors schrapt nog eens circa 350 banen, nadat er vorig jaar al honderden arbeidsplaatsen geschrapt werden. Het bedrijf beëindigt zijn activiteiten op het gebied van de installatie van offshorepijpleidingen. Bij zusterbedrijf Heerema Fabrication Group werd in 2016 ook al een forse reorganisatie aangekondigd. De olievoorraden namen eind mei met 3,3 miljoen vaten toe. Op de balansen van olieconcerns, maar ook van pensioenfondsen en aandeelhouders staan grote voorraden olie, gas en kolen die vermoedelijk nooit meer uit de grond gehaald zullen worden, vanwege overschotten en milieumaatregelen. Energieagentschap IEA erkent de overschotten, die ver boven de vraag van het huidige kwartaal ligt, en meldde dat de markt nog grote voorraden olie moet wegwerken. Op het moment dat financiële markten de ‘Carbon bubble’ doorprikken, kan dat leiden tot een catastrofale schok in de wereldeconomie. 

Winstdalingen bij ExxonMobil (-59%), Shell (-72%), BP (-45%) en Chevron zorgden voor het uitstellen van zo’n 68 megaprojecten voor in totaal 380 miljard dollar waarmee 27 miljard vaten olie konden worden geproduceerd. Offshore platformbouwer Heerema Fabrication Group schrapt 349 van de 512 arbeidsplaatsen in Nederland en 100 van de ongeveer 260 in andere landen. BP schrapte achtduizend banen bij zijn winnings- en productietak. In de nieuwste raming van de OPEC hebben de niet-OPEC-landen  alleen al in 2017 een overaanbod van 750.000 vaten olie per dag. Saoedi-Arabië heeft inmiddels een begrotingstekort van 100 miljard dollar. Oliebedrijven hebben voor 380 miljard dollar aan investeringen geschrapt en zo’n 68 oliewinning- en exploratieprojecten zijn stilgelegd. Schlumberger, had een kwartaalverlies van 1 miljard dollar en gaat nog eens 10.000 banen extra schrappen. Halliburton nog eens 5000 bovenop de al vertrokken 15000.   Amerikaanse en Canadese oliebedrijven hebben zo’n 353 miljard dollar schuld uitstaan bij 134 beursgenoteerde bedrijven plus nog bij een groot aantal niet-genoteerde bedrijven. Zo’n dertig “kleinere” bedrijven met 30 miljard dollar schuld hebben al faillissement aangevraagd. Al deze acties hebben er voor gezorgd dat de olieprijs toch weer aan het oplopen is tot bijna het dubbele van een jaar geleden. Wanneer de geforceerde stijging doorzet zal dat grote gevolgen hebben voor de economie.

Mijnbouwbedrijven en grondstoffenhandelaren ontsloegen het afgelopen jaar tienduizenden werknemers en gingen in hoog tempo door hun cashreserves. Staalproducent Nedstaal sloot na een eerdere doorstart alsnog de deuren. De tweehonderd medewerkers verloren hun baan. De Tata Group waartoe ook de voormalige Hoogovens in IJmuiden toe behoren kampt met onverantwoord hoge verliezen en schulden. Dat geldt ook voor Tata Motors en voor de hotel- , energie- en telecomactiviteiten van het concern. 500 miljoen euro bruto omzet van het bedrijf in binnenkort onderhevig aan extra heffingen door de VS. Grondstoffenhandelaar Trafigura heeft zijn winst in de eerste helft van zijn gebroken boekjaar gehalveerd. Het gaat om het slechtste resultaat in de eerste zes maanden van een jaar in zeker vier jaar tijd. De Europese Commissie heeft maatregelen moeten nemen om de staalindustrie in Europa te beschermen tegen de concurrentie uit China en dat gaf enige verlichting. De wereldwijde productie van staal neemt door de overproductie in China en Rusland toe. President Donald Trump stelde in maart 2018 importtarieven in van 25 procent op staal en 10 procent op aluminium. 7 procent van het Nederlandse staal gaat naar de Verenigde Staten. ArcelorMittal heeft ondertussen een netto schuld van circa 17,3 miljard dollar en de prijs van aluminium staat op het laagste punt in zes jaar. Ook Tata Steel maakte de afgelopen vijf jaar 2,5 miljard euro verlies. BHP Billiton Ltd moest een last voor belastingen van grofweg 7,2 miljard dollar afschrijven op de onshore energiebezittingen. De Deense containervervoerder A.P. Möller-Maersk heeft het derde kwartaal van 2017 afgesloten met een verlies van 1,5 miljard dollar. Bij Siemens moeten 6.900 werknemers vertrekken.

Banken

Banken hebben grote hoeveelheden aan slechte leningen op hun balans staan tot wel 1.000 miljard euro. Vier van de tien banken zouden hierdoor zwaar in de problemen kunnen komen. De afgelopen maand gingen de Italiaanse banken Banca Popolare di Vicenza, Veneto Banca en het Spaanse Banco Popular ten onder aan het te grote aantal slechte leningen op hun balans. UBS zag het resultaat met 64 procent terugvallen. Italië nadert een staatsschuld van 2,5 duizend miljard euro. Daarom wordt naast de ECB ingrepen een apart steunfonds van 5 miljard euro opgezet om reddingsacties te kunnen financieren. De Italiaanse banken gaan gebukt onder honderden miljarden aan leningen waarvan maar de vraag is of ze worden terugbetaald en de staat moest onlangs 20 miljard euro in de banken steken om de sector te redden. Italiaanse banken hadden al zo’n 360 miljard euro aan slechte leningen en door de beursdalingen als gevolg van de Brexit kregen de banken nog eens te maken met verliezen van meer dan 20 procent. Franse banken hebben bijna 300 miljard euro uitstaan in Italië. De Spaanse bank Monte dei Paschi di Siena heeft besloten om dochter Antoneveneta te verkopen. Uit de meest recente stresstest blijkt dat behalve Banca Monte dei Paschi di Siena ook de Oostenrijkse bank Raiffeissen-Landesbanken, het Spaanse Banco Popular Espano, het Italiaanse Unicredit, het Britse Barclays, Royal Bank of Scotland en Allied Irish Banks met hun kapitaaldekking in gevaar komen.

Nadat eerder de vergunning van de Belgische Optima bank al werd ingetrokken ging de bank in juni 2017 failliet. Het Belgische garantiefonds moet zo’n 10 duizend klanten tot 100.000 euro per klant terugbetalen. voor een totaal van 60 miljoen euro. De totale omvang van de deposito’s is 90 miljoen euro. 

De Deutsche Bank vormt het grootste gevaar voor het bankensysteem. Vanwege de renteingrepen en het moeten betalen voor positieve saldi hebben vermogende Duitsers vorig jaar 12 miljard euro aan contant geld opgenomen om zelf te bewaren. De Amerikaanse divisie zakte voor de tweede keer op een rij voor de stresstest van de Fed. Mocht Deutsche Bank écht in de problemen komen onder andere door de claims van banken als Credit Suisse en HSBC en meegesleept worden in de problemen door de miljardenclaim van de VS dan kan er een systeemshock ontstaan zoals gebeurde bij Lehman Brothers. Deutsche Bank lijdt al drie jaar verlies. 2017 werd afgesloten met een nettoverlies van 500 miljoen euro. Nadat topman John Cryan aan de kant is geschoven wordt nu ook geeist dat operationeel directeur Kim Hammonds in mei vertrekt. Ze zou op een intern evenement in maart hebben gezegd dat Deutsche Bank het meest disfunctionele bedrijf is, waar ze ooit voor heeft gewerkt. Het IMF noemde de bank het grootste gevaar voor de stabiliteit van het bankensysteem. De bank tracht zich van de ondergang te redden door een fusie met Commerzbank. Angela Merkel heeft al laten weten dat de bank niet door de Overheid gered zal gaan worden en dat zou ook binnen de geldende SRF resolutie ook niet mogelijk zijn. Vooral de 1200 miljard aan derivaten die Deutsche op de balans heeft staan vormen een ontstekingsmechanisme voor een bankencrisis. Desondanks worden er dit jaar voor ruim een miljard aan bonussen uitgekeerd.

Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) heeft de prognoses voor de mondiale economie verlaagd en waarschuwt dat er maar heel weinig voor nodig is om kopje onder te gaan. Het IMF meldt verder dat de stabiliteit van het financiële systeem onder steeds grotere druk staat en dat als het versplinterde bankensysteem van de banken in Italië, Oostenrijk, Spanje en Duitsland niet wordt aangepakt, er een herhaling dreigt van de crisis van 2008-2009. Ook Brazilië staat op het randje van de afgrond vanwege grote corruptieschandalen en hoge schulden.

ECB

De ECB bezit ruim 40 procent van de totale staatsschuld van de eurozone. De Europese Investeringsbank (EIB) heeft in Nederland miljarden aan leningen uitgezet. Het Europese Investeringsfonds (EIF), onderdeel van de EIB Groep, verstrekte tegelijkertijd 270 miljoen euro aan risicokapitaal aan het midden- en kleinbedrijf. De ECB verlaagde de depositorente per 16 maart 2016 met 0,1%-punt naar min 0,4%. De ECB kocht daarnaast voor ruim 1 biljoen euro aan (staats)obligaties en laat de rente ongewijzigd  op het historisch lage niveau van 0%. De centrale bank houdt ook de rente waartegen banken deposito’s kunnen stallen in Frankfurt op -0,4%. De problemen bij het pensioenfonds ABP zijn zorgelijk. Het fonds komt 42 miljard euro tekort en de dekkingsgraad van 103 is feitelijk onvoldoende. 

Eind 2012 besloot de Europese Commissie om de ECB nieuwe bevoegdheden te geven voor een bankentoezicht en het optuigen van een bankenunie. In 2013 trad het Single Supervisory Mechanism (SSM) in werking en 4 november 2014 nam de ECB alle toezichthoudende taken volledig over. Per 1 januari 2016 is de SRM-Verordening ingegaan, waarbij de ECB via een in te stellen SRB moet signaleren wanneer een bank moet worden ontbonden. In exceptionele omstandigheden moet daarbij het extra resolutiefonds worden ingezet. De banken van de lidstaten moeten hiervoor in tien jaar 1 procent van de gedekte deposito’s van de deelnemende banken bijeenbrengen (circa 55-60 miljard euro). Hiervoor werd een Intergovernmental Agreement (IGA) afgesloten die de afdracht van de bijdragen aan het resolutiefonds (SRF) en de geleidelijke risicodeling van de lidstaten regelt. De Oostenrijkse Heta Asset Resolution (Hypo Alpe Adria Bank) is de eerste bank met de twijfelachtige eer om met een tekort van 8 miljard euro om te vallen onder de SRM regels (European Recovery and Resolution Directive, (BRRD) In opdracht van de toezichthouder werd 54% van de schulden die de bank heeft weggestreept en werd de terugbetalingstermijn voor de resterende schuld verlengd tot eind december 2023. Ook betaalt de bank geen rente meer aan de obligatiehouders. Onder de schuldeisers zitten Duitse banken, verzekeraars, hedge- en beleggingsfondsen. De bank ging ten onder aan witwassen, boiler rooms, financiering van de Freiheitliche Partei Österreichs en de handel in swaps.

De Comprehensive Assessment (CA) heeft uitgewezen dat er binnen het Europese bankwezen een kapitaaltekort is bij 25 kleinere banken. De 122 grote banken hebben ruim 826 miljard euro aan slechte leningen uitstaan. Er is een historische toename van de veronderstelde waarde van beursgenoteerde Nederlandse aandelenfondsen van 101 miljard euro. 

QE (Quantative Easing)

Vanwege dreigende  deflatie en banken in zwaar weer startte de ECB in maart 2015 met het verlagen van de rente en het net als de FED in de VS bij banken opkopen van staatsobligaties en Asset Backed Securities. De ECB probeert hiermee de inflatie vergeefs al jaren naar 2 procent te krijgen maar deze blijft steken op 1,2 procent.

Het opkoopprogramma van de centrale bank werd 6 december 2016 opnieuw met negen maanden extra verlengd tot eind december 2017, maar werd van 80 miljard euro per maand verlaagd naar 60 miljard. Sinds 1 januari 2018 is het maandelijkse bedrag (tot en met september) gehalveerd naar 30 miljard. Als gevolg hiervan is de balans van de ECB gegroeid van 257 miljard naar 4.450 miljard euro. Daarnaast worden voor het geld dat de ECB ontvangt uit aflopende obligaties weer voor zo’n 5 miljard per maand weer nieuwe obligaties gekocht en dat stijgt komend jaar naar 15 tot 20 miljard euro per maand. 

De Nationale Centrale Banken in Europa nemen een groot gedeelte van het opkopen van slechte obligaties voor hun rekening, waardoor deze obligaties niet op de balans van de ECB zelf terechtkomen, maar bij de Nationale Centrale Banken waaronder ook die van Nederland. De balans van de ECB is inmiddels groter dan die van de Amerikaanse Fed en de ECB-balans is zo’n zes keer de omvang van de Nederlandse economie. Er staat al zo’n 2000 miljard uit aan staats- en bedrijfsleningen en loopt tegen de limieten van het opkoopprogramma aan. Aankopen via de kapitaalsleutel van de bank wordt steeds moeilijker. Al twee maanden lukt het bijvoorbeeld niet om voldoende Duitse obligaties te kopen en loopt de gewogen gemiddelde looptijd van de portefeuille Duitse leningen steeds verder terug.

Daimler benz, een van de economische steunpilaren van Duitsland wordt langzaam maar zeker overgenomen door China. (Een belang van  7,5 miljard euro). Het Chinese Zhejiang Geely is de grootste aandeelhouder geworden van het Zweedse Volvo en van de Britse sportwagenfabrikant Lotus. China is bezig langzaam maar zeker bezig ook Australië over te nemen. Duizenden Chinese agenten zijn geïnfiltreerd in de Australische politiek, in de media en op universiteiten. In China zelf zijn de banken en de beurzen ondertussen in gevaar. De Chinese banken hebben zo’n 1,1 biljoen euro aan slechte leningen uitstaan bij ondernemingen, wat de rest van de wereld mee kan slepen in een diepe crisis. 

De ECB beperkte zich eerst nog tot staatsobligaties en obligaties van supranationale instellingen als de EU en de EU-noodfondsen, maar daar zijn ook Overheidsinstellingen aan toegevoegd. De ECB kocht ook voor 597 miljoen euro verpakte Nederlandse hypotheekleningen van ING en het noodlijdende Delta Lloyd die anders allang kopje onder zouden zijn gegaan. Tekorten worden door Centrale banken heimelijk weggewerkt met handel in eigen obligaties. Banken in Frankrijk, Italië en Ierland werken op deze manier met een balans die feitelijk een veelvoud is van het eigen vermogen (monetaire verruiming) en met geld dat er feitelijk niet is. 

Eurocrisis

25 jaar geleden werden met het Verdrag van Maastricht op een Europese top de Europese Unie opgericht en de euro bedacht. Helmut Kohl en François Mitterrand waren de drijvende kracht achter het project. De euro moest er komen om politieke redenen. In Brussel werd het jubileum gevierd met de oplevering van een gloednieuw hoofdkwartier, gebouwd voor 321 miljoen euro. (ruim 80 miljoen meer dan begroot)

Het hele financiële systeem wordt sindsdien overeind gehouden door enorme steunaankopen van de ECB en renteverlagingen die vooral gevolgen hebben voor pensioenfondsen en spaarders, die op deze manier meebetalen aan de tekorten van Zuid Europa. De lidstaten van de Europese Unie hadden afgesproken dat het begrotingstekort van lidstaten niet boven de drie procent van het bruto binnenlands product (bbp) mocht uitkomen, en dat de staatsschuld onder de zestig procent van het bbp moet blijven. Hiervan komt in de praktijk weinig terecht.

Door een groot aantal maatregelen zoals de oprichting van het EFSF, het hieruit voortkomende ESM en het in stelling brengen van het OMT programma door de ECB is getracht om de schuldencrisis in Zuid Europa te bedwingen. De begrotingstekorten, dreigende deflatie, dalende grondstofprijzen en de toenemende staatsschulden zijn structureel evenals de beperkte economische groei en de afnemende binnenlandse vraag. IJsland heeft dan ook eieren voor zijn geld gekozen en heeft onlangs besloten om de EU kandidatuur in te trekken en Denemarken wil de aparte status behouden en geen verdere EU regelgeving. 

De pensioenfondsen gaan door de ECB ingrepen langzaam maar zeker ten onder en moeten de komende jaren korten op de pensioenen om de liquiditeit op een verantwoord peil te kunnen houden. Banken en financiering/leasemaatschappijen blijven hoge rentes van 5 tot 9 procent berekenen om niet om te vallen, waardoor Fintech bedrijven op hun beurt met snelle, goedkopere leningen en aantrekkelijke beleggingen hun kans schoon zien om deze markt wereldwijd over te nemen. (40 miljard dollar per jaar) ING berekent klanten die tot 2.000 euro rood staan een rente van 13,9 procent, de Rabobank 12,7 procent per jaar en SNS 11 procent.

Nederland

Zo’n 1,7 miljoen Nederlandse huishoudens hebben meer schulden dan bezittingen. Zo’n 86 procent van deze schulden bestaat uit hypotheekschuld. De gemeente Amsterdam heeft een schuld van 4,2 miljard

Transport

Het goederenvervoer over het spoor is in 2017 met 6 procent afgenomen in vergelijking met 2016. Er was een afname van treinen van en naar de haven van Rotterdam met 2200 tot 29.950. Het transitverkeer groeide wel met 1100 treinen tot bijna 5000 in 2017.

De bouw

De grote bouwbedrijven hadden de afgelopen vijf jaar samen een omzet van meer dan 100 miljard, echter zonder daar winst op te maken, net als de acht grootste aannemers die van 2010 tot 2015 gezamenlijk een negatief resultaat boekten van 185 miljoen euro. De vier beursgenoteerde bouwers hebben inmiddels een of meerdere aandelenemissies moeten doen om het hoofd boven water te houden. Ballast Nedam, Heijmans en BAM maakten in 2016 samen 430 miljoen verlies. Bouwbedrijf Koninklijke BAM werd vorig jaar in een analistenrapport van Kempen & Co zelfs een tikkende tijdbom genoemd en maakte 108 miljoen verlies. De bouwproductie ligt dankzij recente Overheidsinvesteringen flink hoger (5,5%) dan een jaar eerder.  

Scheepvaart

Orders voor nieuwe containerschepen bereikten een nieuw dieptepunt. Zo’n duizend schepen, goed voor 52 miljoen ton vracht, worden dit jaar gesloopt. Twee grote rederijen gingen binnen een maand failliet. Flinter Barendrecht met 31 schepen en Abis met 21 schepen. Ook bij scheepswerf Keppel Verolme verdwijnen bijna 100 van de 350 banen. Scheepsbouwconcern Damen schrapt in totaal circa 150 banen bij Shiprepair Rotterdam, Shiprepair Van Brink en Shiprepair Vlissingen.  Ook rederij Vroon in Breda zit in de problemen en kan niet meer aan de betalingsverplichtingen voldoen en verkocht daarom al twee tankers. Drie andere schepen staan op de nominatie voor verkoop en de familie moet bijspringen. Bij de rederij werken wereldwijd 4000 mensen. Prijzen voor export van zeecontainers kosten anno 2017 ineens tot het tienvoudige van vorig jaar. Vorig jaar kostte het verschepen van een grote zeecontainer nog 200 dollar en nu is dat tussen de 1500 en 2000 dollar. De overslag in de zeehaven van Amsterdam is met zeven procent gekrompen en ook de overslag in de haven van Rotterdam is in 2016 verder afgenomen.  De Central Industry Group (CIG) in Groningen moest door investeringsmaatschappij Nimbus worden gered. Het bekendste CIG-bedrijf Centraalstaal in Groningen, dat voorgevormde staalplaten voor schepen levert moest met reorganisaties het aantal werknemers in het afgelopen anderhalf jaar al terugbrengen van 120 naar 50. Van de ongeveer 1100 werknemers die CIG twee jaar geleden telde, was eind 2016 minder dan de helft over. Ook Wolfard & Wessels Werktuigbouw in Hoogezand, actief in de offshore, kwam in problemen. Het maakte na een faillissement een doorstart met de helft van de 104 werknemers. De Nederlandse Overheid stelde om de sector van de ondergang te redden vijf miljoen euro beschikbaar via de Subsidieregeling Duurzame Scheepsbouw (SDS) waardoor rederij Van Oord ondanks de malaise alsnog een nieuw kraanschip (op aardgas) kon bestellen bij scheepswerf Neptune die met de winst de opgelegde last onder dwangsom voor milieuvervuiling kan betalen. De ChristenUnie stond niet alleen aan de basis van het creëren van de subsidie maar was ook van doorslaggevende betekenis bij de toestemming voor de wijziging van het bestemmingsplan en een ruimere milieuvergunning ten behoeve van nieuwbouwplannen van de scheepswerf Neptune Shipyards. Ook het noodlijdende Royal IHC mag met SDS subsidie zo’n schip op gas bouwen. In juni 2015 moesten bij IHC Merwede 500 honderd banen verdwijnen vanwege reorganisatie door teruggelopen orders. IHC is eigendom van Parkland N.V. van Cees de Bruin van investeringsfonds Indofin (62.10%), Stichting Administratiekantoor Management en Personeel IHC (27.89%) en Rabo Capital B.V. (10.01%). Norddeutsche Landesbank (Nord/LB) heeft in 2016 een nettoverlies van 1,9 miljard euro geleden. Er moest vorig jaar voor €2,9 miljard opzij gezet worden voor de extreme verliezen in de scheepvaart.  Polen, Tsjechen, Bulgaren en Roemenen houden de Nederlandse binnenvaart draaiende. Zo’n 30% van de banen op de schepen wordt ingenomen door buitenlandse matrozen, schippers en kapiteins.

Veehouderij

Het is crisis in de melkveehouderij en sluiting van een paar duizend melkveebedrijven dreigt, waardoor de Nederlandse economie bijna een miljard aan netto toegevoegde waarde kwijt kan raken en volgens Milieudefensie hangt er zelfs een prijskaartje van 2,1 miljard euro aan vast. Zo’n 8000 zeldzame koeien die een onderdeel zijn van ons culturele erfgoed dreigen op termijn te verdwijnen. Een crisistop met banken (ABN Amro, Rabobank), diervoederproducenten en boerenorganisaties leidde er toe dat er 50 miljoen euro moet worden uitgetrokken om de melkveestapel te reduceren. Boeren die al hun melkvee afstoten, krijgen nu een premie van 1200 euro per melkkoe, 276 euro voor een kalf en 636 euro voor een pink (éénjarig rund). Daarnaast krijgen melkveehouders die hun bedrijf beëindigen een liquiditeitsvoorziening, bedoeld om 2017 financieel door te komen. Het doel van de regeling is dat er 60.000 minder melkkoeien in Nederland zullen zijn, waardoor er dit jaar 2,5 miljoen kilo minder fosfaat geproduceerd wordt. Voor 2030 moeten van de EU uiteindelijk circa 500.000 koeien verdwijnen om Nederland aan de regels en akkoorden te laten voldoen. Dat is ongeveer een kwart van de melkveestapel.

Visserij

Het Europees Parlement wil astoppen met de pulsvisserij in Europa, waar miljoenen in zijn geinvesteerd. Pulsvissen is een moderne vistechniek waarbij gebruik wordt gemaakt van een visnet dat stroomstootjes afgeeft. Het Europees Parlement stemde op Frans initiatief voor een verbod op deze manier van vissen omdat deze techniek slecht zou zijn voor de natuur. De toekomst voor meer dan vijfhonderd Nederlandse vissers is opeens hoogst onzeker geworden. De Europese Commissie of de landbouwministers kunnen het Europese verbod nog annuleren omdat het besluit nog niet definitief is. 

Detailhandel

Gemiddeld daalde het aantal winkels met 4,4% in tien jaar tijd tot 95.630. Er zijn vooral minder winkels in dvd’s en cd’s, fotocamera’s en baby- en kinderkleding. Tegelijkertijd vervijfvoudigde in tien jaar het aantal online winkels tot 32.000 vooral in kleding. Het aantal kledingwinkels daalde met 4,9% en er zijn nog ruim 15.000 kledingzaken over. Het aantal telefoonwinkels, warenhuizen, viswinkels en tweedehandskledingzaken nam sinds 2007 toe met ruim 30%. Tussen de zestig en zeventig procent van de zelfstandige winkeliers lijdt verlies en leeft onder de armoedegrens. Grote ketens met in totaal meer dan 3.000 vestigingen zijn in korte tijd achter elkaar ten ondergegaan, doorgestart of werden opgekocht door veelal buitenlandse investeerders, die het bedrijf leeg trokken door het onroerend goed te verkopen en de opbrengsten te besteden aan bonussen of deze weg te sluizen naar belastingparadijzen. 281.850 gebouwen (3%) staan inmiddels leeg, waarvan er 20.000 winkels waren. In 2017 veerde de detailhandel op met  4,2 procent. Dat is de hoogste groei in 11 jaar, meldt het CBS. De winkelverkopen stegen met 3,1 procent en de online verkopen met 19,5 procent. De omzet is nog wel 0,5 procent lager dan in 2008. Voor de non-foodwinkels bedraagt het omzetverlies sinds de crisis nog ruim 13 procent, terwijl de omzet van winkels in voedings- en genotmiddelen ruim 15 procent hoger ligt dan voor de crisis.

Delfstoffen

De delfstoffenwinning kromp in 2016 met 11,2 procent vooral door de forse afname van het productieplafond voor aardgas. Dit werd vanaf 2014 stapsgewijs ingesteld om het aantal door de gaswinningen veroorzaakte aardbevingen in de provincie Groningen terug te dringen. In 2016 exporteerde Nederland nog voor 8,2 miljard euro aan aardgas. Daarmee is de aardgasexport in drie jaar ruimschoots gehalveerd. De aardgasproductie in 2016 was al 42 procent lager dan in 2013 en moest vanwege de aardbevingen nog verder verminderen waardoor een grote inkomstenbron opdroogt. In 2017 werd opnieuw 13 procent minder aardgas gewonnen. Daartegenover staan de grote uitgaven die nog moeten worden gedaan om de schade aan gebouwen in Groningen te herstellen. De aardgasbaten daalden van boven de 10 miljard euro in de periode 2008–2014 naar 2,1 miljard euro in 2016. De delfstoffenwinning is sinds 2013 elk jaar fors gekrompen. De landbouw, bosbouw en visserij kromp in 2016 licht met 0,9 procent, na drie jaar van groei. 

Multinationals

Multinationals worden uitverkocht aan Buitenlandse investeerders. Zo werd Frisdranken bottelaar Refresco  overgenomen door Franse en Canadese investeerders voor 1,6 miljard euro, het Enschedese IT-bedrijf Caase.com door de Amerikaanse multinational Insight EMEA en Vanderlande Industries voor 1,2 miljard aan Toyota Industries. Ook Ziggo, Kruidvat, de Ruyter, Douwe Egberts, Grolsch, Gansewinkel, Essent, Nuon, Connexxion, Numico, ABN Amro, Hoogovens, Van Leer, VNU, TMG, KLM, DSM, Océ, IAI, Stork, Liteq, Reaal en Histor zijn allemaal al in Buitenlandse handen gevallen. Unilever, C & A, KPN en Akzo Nobel staan ondertussen ook op de nominatie.

Overheid inkomsten en uitgaven

Inkomsten 

De verkoop van vooral zakelijke auto’s heeft een opleving in 2017. In totaal werden in de eerste negen maanden ruim 326.000 nieuwe personenauto’s op kenteken gezet.  

De staatsschuld daalde met 18 miljard euro, van 434 miljard naar 416 miljard euro waarmee de schuld uitkomt op 57 procent van het bbp. Een daling met 14 miljard kwam door de verkoop van ASR voor bijna twee miljard euro en een ander deel van het belang in ABN Amro voor anderhalf miljard euro. Vanuit de EU kwam een eenmalige korting van ruim drie miljard op Europese afdrachten. De afwikkeling van rentederivaten leverde 5,4 miljard euro op. De verkoop van de voormalige SNS-vastgoedtak Propertize leverde nog eens ruim 3 miljard euro op. 317 miljoen euro kwam van de verkoop van vastgoed. De staat verkocht naast ruim vijftig gebouwen ook Paleis Soestdijk, vier gevangenissen, tien kantoren en vier rechtbanken. Voor het verhuren van gebouwen en grond werd 138 miljoen euro ontvangen, onder andere aan 125 plekken voor windmolens. De veiling van huurrechten van tankstations langs snelwegen leverde 27 miljoen euro op en de verkoop van zand, grind en schelpen was goed voor 19 miljoen euro.  Ook nam het schatkistbankieren van decentrale overheden toe met twee miljard, waardoor het Rijk minder hoefde te lenen. De Nederlandse overheid kreeg in 2016 een korting van meer dan 3 miljard euro op de uitgaven aan EU afdrachten. De rentelasten daalden met ongeveer 1 miljard euro. De Overheid heeft belangen in bedrijven met een gezamenlijke waarde van 98 miljard euro. Ongeveer een kwart hiervan is in het bezit van gemeenten en provincies. De overheid heeft ook een belang in De Nederlandsche Bank (DNB) ter waarde van bijna 29 miljard euro. Het structureel overschot bedroeg in 2017 nog 0,8 procent, maar in 2019 wordt het tekort 0,4 procent. Dat is een verslechtering die door de voorgenomen afbouw van de gaswinning in Groningen nog verder zal oplopen.
 
De schulden van de Nederlandse huishoudens bedroegen eind juni 2017 ruim 760 miljard euro, drie miljard euro meer dan eind maart. De woninghypotheekschuld is sinds september 2014 gestegen van 649 miljard naar 669 miljard euro eind juni 2017. De niet-hypothecaire schulden stegen in dezelfde periode van 88,5 miljard euro naar 91 miljard euro. De schuld van de Gemeente Amsterdam zelf bedraagt zo’n 4 miljard euro.
 

De Nederlandse Overheid heeft ruim 307 miljard aan inkomsten. Bijna 8 miljard euro extra vloeit in 2017 naar belastingen en premies. Gemeenten hebben de lokale lasten de laatste vier jaar veel harder laten stijgen dan de inflatie. De afvalstoffenheffing, rioolbelasting en ozb zijn in sommige plaatsen zelfs met tientallen procenten omhoog gegaan. De waterschappen verwachten voor 2018 2,8 miljard euro aan belasting te heffen. Dat is opnieuw een stijging van ruim 2,5 procent. Vooral de btw (2,4 miljard), de vennootschapsbelasting (2,3 miljard) en de loon- en inkomensheffing (1,2 miljard) vallen door de economische opleving ook hoger uit dan eerder begroot. In 2016 bedroegen de inkomsten 307 miljard euro, ook al ruim 14 miljard euro meer dan in 2015. De Belastingdienst heeft overigens nog zo’n twintig miljard euro aan openstaande belastingheffingen tegoed. Van ruim zes miljard is echter nog helemaal niet zeker of het bedrag ooit binnenkomt. De premies voor volksverzekeringen leveren 41 miljard op en de werknemersverzekeringen, arbeidsongeschiktheid en werkloosheid ruim 58 miljard. 4 miljard komt van motorrijtuigenbelasting en van de provincies komt zo’n 1,6 miljard. De rest een kleine drie miljard is (nu nog) afkomstig van gasbaten. 

Bezuinigingen en belastingverhogingen

Nederland behoort tot de landen met een relatief hoog belastingaandeel van 38,8% en is hiermee in Europa een van de grootste stijgers. De komende jaren gaat jaarlijks gemiddeld opnieuw 38 miljard euro extra aan premies en belastingen naar de schatkist in vergelijking met 2017. Met de invoering van de sociale vlaktaks worden de eerste drie belastingschijven samengevoegd, belastingbetalers met een hoog inkomen betalen een hoger tarief.

Tussen 2010 en 2016 werd zo’n 1,4 miljard bezuinigd op de wegenbouw. In 2011 werd wettelijk bepaald dat de AOW-leeftijd in 2025 naar 67 jaar zou gaan en in 2013 en 2015 werd de verhoging verder naar voren gehaald. De AOW-leeftijd ligt vanaf 2022 op 67 jaar en 3 maanden. Ook de kinderopvangtoeslag werd verlaagd en de accijnzen verhoogd. In 3 jaar tijd werd onder andere 12 miljard bezuinigd op de zorg

De energiebelastingen van Nederland zijn de hoogste van heel Europa. De Opslag Duurzame Energie (ODE) en tarieven van de energiebelasting zorgen in 2018 voor een stijging van de energiekosten van gemiddeld 12%. Het belastingaandeel van de energierekening is inmiddels opgelopen naar 44 procent. Huishoudens moeten volgend jaar bijna 70 euro meer moeten betalen aan belastingen op de energierekening. In 2019 gaat dit oplopen tot 153,85 euro. Vereniging Eigen Huis rekent tot 2019 op een stijging van gemiddeld 220 euro aan energiebelastingen.  Bij elkaar opgeteld komt tot 2021 er een lastenverzwaring van 1 miljard euro alleen al voor vergroening. Aardgas werd bijna drie keer zo duur. Er werd al ruim 25 cent aan energiebelasting geheven op een kubieke meter aardgas en voor opslag duurzame energie  1,13 euro per kuub. 

In 2001 en 2012 werd de btw verhoogd en loonkosten stegen per uur tot wel 72,3 procent. De BPM werd opgehoogd met 35 procent en de belasting op autobrandstof werd 70 procent.  De totale inkomsten van de Gemeenten in 2016 bedroegen 53,8 miljard euro en hiervan werd 53,6 miljard euro uitgegeven. Rioleringsheffing werd ruim 2,5 keer duurder en ook de assurantiebelasting werd aanzienlijk verhoogd. Gemeentelijke heffingen stijgen 4 tot 5 procent per jaar en parkeertarieven verdubbelden. Voor cafébezoek, woninghuur of openbaar vervoer moet bijna 60 procent meer betaald worden dan in 1996. Wasmachines, boodschappen of fietsen zijn ruim 30 procent duurder geworden. Recreatie werd gemiddeld 72 procent duurder, de huur van een woning werd 75 procent duurder en voedsel, alcohol en tabak stegen gemiddeld bijna 50 procent in prijs. De zorgverzekering ging in 2017 per gezin minimaal 60 euro per jaar extra kosten (5,00 p.p. p.m.) Gemiddeld moeten Nederlandse huishoudens in 2017 zo’n 745 euro afdragen aan gemeentelijke belastingen voor de afvalheffing, rioolheffing en de onroerend zaak belasting (OZB). De woonlasten stegen in 2017 gemiddeld opnieuw met een half procent ten opzichte van 2016. Dit jaar gaat een huishouden met een eigen woning gemiddeld 0,6 procent meer betalen voor de belastingen aan gemeente, provincie en waterschap. De waterschappen zullen naar verwachting ruim 2,5 procent meer belasting heffen dan vorig jaar. Het lage btw-tarief van 6 procent gaat in 2019 omhoog van 6 naar 9 procent als onderdeel van grote belastinghervormingen. Het leven in Nederland is de laatste twintig jaar maar liefst 31,1 procent duurder geworden. De Gemeenten verwachten dit jaar 9,7 miljard euro aan gemeentelijke heffingen te innen en dat is 2,5 procent meer dan in 2017.

Uitgaven en tekorten

Door de bezuinigingen is het Nederlandse leger in een zorgwekkende staat vindt de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV). Het ministerie van Defensie moest ook erkennen dat de Nederlandse vloot last heeft van “materieelproblemen”. De vier luchtverdedigings- en commandofregatten van de Nederlandse vloot kunnen niet behoorlijk worden ingezet vanwege technische problemen en onderdelenschaarste. Volgens de Rekenkamer is er met de missie in Mali gebrek aan materieel, zijn er onderdelen kapot en er is onvoldoende getraind. Het defensiebudget werd verhoogd van ruim 8 miljard euro naar ongeveer 10 miljard. Nederland haalt ook de NAVO-norm niet, die voorschrijft dat 2 procent van het bpp aan de krijgsmacht moet worden besteed.

Rechercheurs van de Nederlandse politie worden volgens de Nederlandse Politie Bond structureel overbelast en door onderbezetting zou tachtig procent van alle aangemelde zaken blijven liggen. Het gevolg is dat Nederland volgens de bond kenmerken heeft van een „narcostaat”, ondermijnd door de „rijke machthebbers in een parallelle (drugs)economie”. De vakbonden FNV, CNV en 32 ondernemingsraden van de Dienst Justitiële Inrichtingen stellen in een petitie aan de Tweede Kamer dat het ministerie van Justitie en Veiligheid bewust liegt over dalende criminaliteit en eisen dat de Algemene Rekenkamer onderzoek gaat doen ‘naar de onbetrouwbare cijfers’.

Nederland spendeerde in 2017 97,5 miljard euro aan zorg, de sociale zekerheid ruim € 78 miljard, onderwijs ruim € 34 miljard, de gemeentes en provincies ruim € 23 miljard, Buitenlandse Zaken een kleine € 11 miljard, Defensie een kleine € 10 miljard, Veiligheid en Justitie ruim € 10 miljard en Infrastructuur en Milieu € 8 miljard. De overige ministeries kosten ruim € 11 miljard. € 7,3 miljard gaat elk jaar naar Brussel. 

Er zijn 750 tot 930 extra mensen nodig bij de Douane vanwege de Brexit. Het kabinet wil dat de extra douaneambtenaren voor 29 maart 2019 aan het werk zijn. Deze nieuw extra overheidsinvestering van 100 tot 150 miljoen euro was nog niet eerder in de begroting opgenomen.

De Staatsschuld bedraagt 434 miljard euro. De lasten voor uitkeringen stijgen vooral door de grote aantallen migranten. In Nederland wonen ruim 17 miljoen mensen, waarvan zo’n 13 miljoen van 15 tot 75 jaar. Hiervan had in september 66 procent betaald werk. Dat zijn ruim 8,4 miljoen mensen, bestaande uit ongeveer 4,5 miljoen mannen en 3,9 miljoen vrouwen. Ruim 7.300 remigranten krijgen een uitkering in het buitenland. Dit kost de Nederlandse Staat jaarlijks structureel 33,9 miljoen euro. Ook gaat er vanuit de EU 4,5 miljard euro per jaar naar Turkije, Griekenland en de de ander Zuid-Europese landen om daar de toenemende stroom vluchtelingen tegen te houden die deze kant op willen. Soortgelijke bedragen zullen in 2017 ook aan Afrikaanse landen betaald moeten gaan worden. Aan afgezwaaide Haagse politici werd de afgelopen vijf jaar bijna 20 miljoen euro aan wachtgeld betaald. Vertrekkende politici hebben recht op een wachtgelduitkering van maximaal drie jaar en twee maanden. Door de Brexit zal Nederland ruim 400 miljoen per jaar meer af moeten dragen aan de Europese Unie. De EU kost Nederland toch al zo’n 2,5 miljard euro netto per jaar en de Brexit nog eens een kleine 3 miljard.  

Uitgaven voor de monarchie

Volgens de begroting kost de Nederlandse monarchie jaarlijks zo’n vijftig miljoen euro. Alleen al de directe kosten bedragen zeker het dubbele, ruim 104 miljoen euro. De renovatie van paleis Huis ten Bosch, waar koning Willem-Alexander en koningin Máxima met hun dochters gaan wonen, kost bijvoorbeeld 63,1 miljoen euro. Koning Willem-Alexander krijgt jaarlijks 5.318.000 euro. Het inkomensdeel van de vergoeding is 823.000 euro. Het inkomensdeel van Koningin Máxima is 326.000 euro. Voor haar hofhouding en overige uitgaven die met het ambt te maken hebben is 585.000 euro begroot. De gewezen koningin Beatrix krijgt per jaar 465.000 euro, en heeft nog eens een extra 965.000 euro te besteden aan personeel en materiële uitgaven. Bij elkaar kost dit per jaar in totaal 7.0659.000 euro.
De functionele uitgaven van de koning bedragen een kleine 27 miljoen en 260 man personeel kost nog eens 17 miljoen euro. Voor auto’s, koetsen en paleizen is 8,5 miljoen euro beschikbaar. Zo’n 400.000 is begroot voor faunabeheer. Voor het Het Loo is 190.000 euro begroot exclusief 90.000 euro voor de terreinwagens en 10.000 euro voor reiskosten en opleidingen. De vliegreizen kosten per jaar 973.000 euro. De Groene Draeck kost zo’n 95.000 euro per jaar exclusief eerder gepleegde revisie tussen 2011 en 2015 ad 223.000 euro. De doorbelaste kosten van ministeries en de personeelskosten van de RVD, het Militaire Huis (ceremonieel vertoon bij evenementen) en uitgaven van het Kabinet van de Koning (ondersteuning constitutionele taken) kosten ruim 5,5 miljoen. Staatssecretaris Raymond Knops van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) heeft een eenmalige bijzondere uitkering van twee miljoen euro toegekend aan het bestuurscollege van Saba. Als gevolg van orkanen Irma en Maria hebben Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius te maken met herstelkosten. Deze bijzondere uitkering komt bovenop 25 miljoen dollar die al aan Saba ter beschikking waren gesteld voor de wederopbouw. 

Flevoland, Zuid-Holland en Groningen zijn de armste provincies. Het aantal daklozen neemt nog steeds toe. Ruim 282 duizend Nederlanders kunnen de verplichte premie voor hun zorgverzekering minstens zes maanden achter elkaar niet betalen. (1 miljard euro) Ruim 1 miljoen Nederlanders hebben een betalingsregeling voor de dure zorgpremie moeten treffen en maandelijks wordt 20 miljoen euro aan zorgpremie zelfs helemaal niet voldaan. 30.000 mensen zijn zelfs helemaal onverzekerd. Veel thuiszorginstellingen gingen door de extreme bezuinigingen failliet.  Doordat voormalig staatssecretaris Van Rijn het Zorginstituut heeft laten bepalen wat er nodig is voor betere verpleeghuiszorg, is de uitspraak van deze instelling juridisch bindend geworden. Het betekent dat er honderden miljoenen, oplopend tot zo’n 2,1 miljard in 2021 extra naar de ouderenzorg moet. Door een weeffout in de wet blijken ook veel meer mensen recht te hebben op langdurige zorg als voorzien. Dit kost de Staat nog eens 745 miljoen euro extra. Nederland heeft een pensioengat van 2.000 miljard dollar en dat loopt in 2050 verder op naar 6.000 miljard dollar zo berekende het World Economic Forum

Terug naar nieuwsblogoverzicht

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *