EUrocrisis

EU
EUROcrisis

EU

De economische crisis in Europa duurde door extreme bezuinigingen en belastingverhogingen ruim 8 jaar en heeft gezorgd voor een verlies van ongeveer 3,8 miljoen arbeidsplaatsen in de eurozone waar de totale schuld is opgelopen naar ruim 9.000 miljard euro en voor de totale Europese Unie naar 11.500 miljard euro. Tweeduizenmiljard heeft de ECB voor zijn rekening genomen. Volgens de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) zijn nieuwe maatregelen nodig om een volgende crisis te kunnen beheersen, mocht deze zich aandienen. De eurozone is onvoldoende beschermd omdat Overheidsschulden van veel eurolanden onverantwoord hoog zijn, terwijl veel banken in hun voortbestaan worden bedreigd door het grote bedrag aan uitstaande slechte leningen. De schulden in de EU lopen nog elke dag sterk op. Frankrijk heeft 2.089 miljard euro schuld. Italië 2.184 miljard, Duitsland 2.176 miljard en België heeft de grootste toename van de staatsschuld van 447,8 miljard euro (111 % van het bbp). De publieke en private schuld van Nederland is relatief gezien en afgezet tegen het bbp nog groter dan dat van het bijna failliete Italie. De eurozone als geheel heeft een Staatsschuld van circa 90% van het gezamenlijke bbp, waarbij Nederland er met 423 miljard euro ( 59,6%) nog goed van af komt, dankzij de lage rentestand en de verkoop cq beursgang van onder andere ABN AMRO, ASR en Propertize).  Het Europees Parlement is akkoord gegaan om het Europees Fonds voor Strategische Investeringen EFSI, zoals het officieel heet, te verhogen van 315 miljard tot 500 miljard euro en te verlengen tot eind 2020.

Brexit

Een meerderheid van de Britten (ruim 1,2 miljoen) bleek, mede door de eurocrisis en de groeiende zorg over de immigranten, in een op 23 juni 2016 gehouden referendum, voor een EU vertrek (Brexit) te zijn dat op 29 maart 2017 van start ging en waarschijnlijk 29 maart 2019 zal worden afgerond. De EU heeft in de begrotingen de inkomsten van de Britten meegerekend en het zal nog een harde dobber worden om de begroting voor de toekomst zonder hen rond te krijgen.  Nigel Farage van de UK Independence Party dwong premier Cameron bij de vorige Britse verkiezingen tot de belofte van een referendum hierover. Beleggers, banken, de media en de politiek, die een dag eerder nog overtuigd waren dat een meerderheid wel tegen een Brexit zou stemmen, reageerden geschokt en alle Europese beurzen stonden meteen diep in het rood met verliezen tot wel 9 procent. Volgens de S&P Global Broad Market Index die de aandelenmarkten in 47 landen bijhoudt verdampte er in totaal zo’n 2,08 biljoen dollar. De EU chanteert het verenigd Koninkrijk met een afkoopsom. Zonder dit worden er voorlopig geen zaken meer gedaan of nieuwe afspraken gemaakt. Nederland exporteert nu nog jaarlijks voor zo’n 52 miljard euro naar het Verenigd Koninkrijk. Het Verenigd Koninkrijk droeg jaarlijks 11,342 miljard euro bij aan de EU-begroting. Dit betekent na hun vertrek een daling van 15 procent van het EU-budget na 2020 of een evenredige verhoging van de bijdrage. EU-commissaris Günther Oettinger (Begroting) heeft 28 juni bij de presentatie van een discussienota over de financiering van de EU in de toekomst al aangegeven dat de kortingen op de bijdrage aan de EU-begroting moet worden afgeschaft. Dat betekent dat Nederland, Duitsland, Zweden en Oostenrijk hun kortingen kwijtraken.

Grondstoffen

30 november 2016 kwamen in Wenen de olieministers van de Opec (goed voor zo’n 40% van de wereldwijde olieproductie) bij elkaar voor een beslissing over het beperken van de olieproductie om zo de te steeds goedkopere olie kunstmatig duurder te maken. Afgesproken werd dat de Opec leden 1,2 miljoen vaten olie per dag minder zouden gaan produceren. Rusland die geen deel uitmaakt van de Opec was ook bereid om de eigen productie te bevriezen en verlaagde de productie met 185.000 vaten per dag, met als doel om dat tot 300.000 vaten te verminderen. Irak wist echter binnen een maand de belofte al te verbreken en verhoogde de productie in mei naar een topniveau, Saudi-Arabië verhoogde in februari de productie tot iets meer dan 10 miljoen vaten per dag en Equador besloot half juli uit de deal te stappen. 30 november 2017 verlengde het oliekartel met nog eens negen maanden. Wat beter hielp was een haarscheurtje in een oliepijpleiding in de Noordzee die de prijs van een vat Brent-olie voor het eerst in drie jaar tijd boven de 65 dollar liet stijgen. 

Half maart 2017 werd bekend dat de olievoorraden in de Verenigde Staten in januari naar een recordniveau zijn gestegen en over de eerste zes maanden van het jaar lag de dagelijkse productie gemiddeld 700.000 vaten boven de vraag. De olieproductie in de VS is in mei zelfs met 59.000 vaten per dag gestegen en het aantal in bedrijf zijnde Amerikaanse olie boorinstallaties heeft het hoogste niveau bereikt sinds april 2015. Bank of America wijst op een toename van de opgeslagen voorraad in de Golf van Mexico. Ook heeft het Amerikaanse schaliegas meer producenten gekregen, wat bijdraagt aan nog meer overschot aan brandstoffen.  BP verwacht zo’n 750 miljoen dollar te moeten afschrijven op exploratieactiviteiten in Angola en heeft besloten om geen gas te winnen uit een daar ontdekt veld omdat dat niet meer commercieel rendabel is. BP besloot vorig jaar ook al om niet meer verder te gaan met het zoeken naar olie in de Grote Australische Bocht, een grote baai aan de zuidkust van Australië. Shell stopte met zijn exploratiewerk in Alaska en Siemens schrapt circa 6.900 banen bij zijn energie- en gastak. De olievoorraden namen eind mei met 3,3 miljoen vaten toe, terwijl een afname met 3,1 miljoen vaten was voorzien. Op de balansen van olieconcerns, maar ook van pensioenfondsen en aandeelhouders staan grote voorraden olie, gas en kolen die vermoedelijk nooit meer uit de grond gehaald zullen worden, vanwege overschotten en milieumaatregelen. Energieagentschap IEA erkent de overschotten, die ver boven de vraag van het huidige kwartaal ligt, en meldde dat de markt nog grote voorraden olie moet wegwerken. Op het moment dat financiële markten de ‘Carbon bubble’ doorprikken, kan dat leiden tot een catastrofale schok in de wereldeconomie. 

Ondanks een sterk verminderde vraag wordt kunstmatig en met gevaar voor milieurampen, met extra aankopen en productiebeperkingen getracht de olieprijs op te drijven. Ondertussen liggen er tientallen tankers met olie voor de kust en tankopslagbedrijf Vopak heeft de bezettingsgraad van zijn opslagtanks zien stijgen met bijna 100 procent De voorraad ruwe olie in de Verenigde Staten is 456,5 miljoen vaten. De benzinevoorraden stegen tot 222,3 miljoen vaten en de voorraden stookolie zijn stegen tot 134,5 miljoen vaten. Winstdalingen bij ExxonMobil (-59%), Shell (-72%), BP (-45%) en Chevron zorgden voor het uitstellen van zo’n 68 megaprojecten voor in totaal 380 miljard dollar waarmee 27 miljard vaten olie konden worden geproduceerd. Offshore platformbouwer Heerema Fabrication Group schrapt 349 van de 512 arbeidsplaatsen in Nederland en 100 van de ongeveer 260 in andere landen. Shell verkoopt een groot deel van de teerzanden in Canada voor een kleine 7 miljard euro. De velden stonden al sinds 2012 te koop.

BP schrapte achtduizend banen bij zijn winnings- en productietak. De olieprijzen staan op het laagste punt in 12 jaar tijd. Een vat Noordzeeolie (Brent) kost nu nog slechts rond de 51 dollar (was 110 dollar). In de Verenigde Staten gingen hierdoor al meer dan honderdduizend banen verloren. De lage olieprijs kostte de achttien olieproducerende landen sinds november 2014 315 miljard dollar. In de nieuwste raming van de OPEC hebben de niet-OPEC-landen  alleen al in 2017 een overaanbod van 750.000 vaten olie per dag. Dat is nu al 610.000 vaten. Saoedi-Arabië heeft inmiddels al een begrotingstekort van 100 miljard dollar. Er zijn al meer dan 250.000 banen in deze sector verloren gegaan. Met de opheffing van de sancties voor Iran maakt deze weer deel uit van de internationale economie, waardoor nog meer prijsdrukkende olie op de markt komt. (1488 miljoen ton). 

Oliebedrijven hebben voor 380 miljard dollar aan investeringen geschrapt en zo’n 68 oliewinning- en exploratieprojecten zijn stilgelegd. Schlumberger, had een kwartaalverlies van 1 miljard dollar en gaat nog eens 10.000 banen extra schrappen. Halliburton nog eens 5000 bovenop de al vertrokken 15000.   De Amerikaanse oliedienstverlener Halliburton heeft in het tweede kwartaal van 2016 een nettoverlies geleden van 3,2 miljard dollar. Amerikaanse en Canadese oliebedrijven hebben zo’n 353 miljard dollar schuld uitstaan bij 134 beursgenoteerde bedrijven plus nog bij een groot aantal niet-genoteerde bedrijven. Zo’n dertig “kleinere” bedrijven met 30 miljard dollar schuld hebben al faillissement aangevraagd. Per week verliezen de Amerikaanse oliebedrijven zo’n 2 miljard dollar.

Mijnbouwbedrijven en grondstoffenhandelaren ontsloegen het afgelopen jaar tienduizenden werknemers en gingen in hoog tempo door hun cashreserves. Staalproducent Nedstaal sloot na een eerdere doorstart alsnog de deuren. De tweehonderd medewerkers verloren hun baan.De Tata Group waartoe ook de voormalige Hoogovens in IJmuiden toe behoren kampt met onverantwoord hoge verliezen en schulden. Dat geldt ook voor Tata Motors en voor de hotel- , energie- en telecomactiviteiten van het concern. De Europese Commissie heeft maatregelen moeten nemen om de staalindustrie in Europa te beschermen tegen de concurrentie uit China en dat gaf enige verlichting. Er ligt zo’n 88 miljoen ton ijzererts op kopers te wachten en het erts is 77% in prijs gedaald naar 39 dollar (was 180 dollar). De EU heeft daarom snel een importheffingen op staal ingesteld tot wel 73,7%. De wereldwijde productie van staal neemt door de overproductie in China en Rusland toe. Door de lagere vraag naar kolen en ijzererts is de overslag in de Rotterdamse haven in de eerste negen maanden van dit jaar 2 procent gedaald ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. 

ArcelorMittal heeft een netto schuld van circa 17,3 miljard dollar. De prijs van aluminium staat op het laagste punt in zes jaar. Ook Tata Steel maakte de afgelopen vijf jaar 2,5 miljard euro verlies. BHP Billiton Ltd moest een last voor belastingen van grofweg 7,2 miljard dollar afschrijven op de onshore energiebezittingen. De Deense containervervoerder A.P. Möller-Maersk heeft het derde kwartaal van 2017 afgesloten met een verlies van 1,5 miljard dollar. Bij Siemens moeten 6.900 werknemers vertrekken. Ook de vestiging in Hengelo gaat dicht. Daar worden compressoren en gasturbines gemaakt en werken circa 600 personen.

Banken

Banken hebben grote hoeveelheden aan slechte leningen op hun balans staan tot wel 1.000 miljard euro. Vier van de tien banken zouden hierdoor zwaar in de problemen kunnen komen. De afgelopen maand gingen de Italiaanse banken Banca Popolare di Vicenza, Veneto Banca en het Spaanse Banco Popular ten onder aan het te grote aantal slechte leningen op hun balans. UBS zag het resultaat met 64 procent terugvallen. Italië nadert een staatsschuld van 2,5 duizend miljard euro. Daarom wordt naast de ECB ingrepen een apart steunfonds van 5 miljard euro opgezet om reddingsacties te kunnen financieren. De Italiaanse banken gaan gebukt onder honderden miljarden aan leningen waarvan maar de vraag is of ze worden terugbetaald en de staat moest onlangs 20 miljard euro in de banken steken om de sector te redden. Italiaanse banken hadden al zo’n 360 miljard euro aan slechte leningen en door de beursdalingen als gevolg van de Brexit kregen de banken nog eens te maken met verliezen van meer dan 20 procent. Franse banken hebben bijna 300 miljard euro uitstaan in Italië. De Spaanse bank Monte dei Paschi di Siena heeft besloten om dochter Antoneveneta te verkopen. Kapitaalverschaffers Fortress en Fondiario zouden bereid zijn met het noodfonds Atlante2 in totaal voor 25 tot 30 miljard euro aan problematische leningen over te willen nemen, waarvan de ECB dan weer obligaties zal opkopen in het kader van de monetaire verruiming. (QE) Ook UniCredit moet het kapitaal dringend versterken en gaat 5 miljard euro aan extra aandelen uitgeven. Het belang in de Poolse Bank Pekao wordt verkocht en indien nodig ook onlinekredietverstrekker FinecoBank en een groot deel van de slechte leningen. Uit de meest recente stresstest blijkt dat behalve Banca Monte dei Paschi di Siena ook de Oostenrijkse bank Raiffeissen-Landesbanken, het Spaanse Banco Popular Espano, het Italiaanse Unicredit, het Britse Barclays, Royal Bank of Scotland en Allied Irish Banks met hun kapitaaldekking in gevaar komen.

Nadat eerder de vergunning van de Belgische Optima bank al werd ingetrokken heeft de bank vorig jaar het faillissement aangevraagd. Het Belgische garantiefonds moet zo’n 10 duizend klanten tot 100.000 euro per klant terugbetalen. voor een totaal van 60 miljoen euro. De totale omvang van de deposito’s is 90 miljoen euro. Klanten met rekeningen met daarop meer dan 100.000 euro zouden terugbetaald moeten worden uit de afwikkeling van het faillissement van de bank. Kredietverzekeraar Euler Hermes voorziet een stijging van faillissementen van 2 procent.

De Deutsche Bank vormt het grootste gevaar voor het bankensysteem. De Amerikaanse divisie zakte voor de tweede keer op een rij voor de stresstest van de Fed. Mocht Deutsche Bank écht in de problemen komen onder andere door de claims van banken als Credit Suisse en HSBC en meegesleept worden in de problemen door de miljardenclaim van de VS dan kan er een systeemshock ontstaan zoals gebeurde bij Lehman Brothers. Deutsche Bank leed in 2015 een verlies van 6,7 miljard euro. Het IMF noemde de bank het grootste gevaar voor de stabiliteit van het bankensysteem. De bank tracht zich van de ondergang te redden door een fusie met Commerzbank. De koers daalt al sinds de zomer van 2015. Begin augustus 2015 stond het aandeel nog op circa 32 euro en deze is nu nog slechts minder dan de helft waard. Angela Merkel heeft al laten weten dat de bank niet door de Overheid gered zal gaan worden en dat zou ook binnen de geldende SRF resolutie niet mogelijk zijn. Vooral de 1200 miljard aan derivaten die Deutsche op de balans heeft staan vormen een ontstekingsmechanisme voor een bankencrisis.

Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) heeft de prognoses voor de mondiale economie verlaagd en waarschuwt dat er maar heel weinig voor nodig is om kopje onder te gaan. Het IMF meldt verder dat de stabiliteit van het financiële systeem onder steeds grotere druk staat en dat als het versplinterde bankensysteem van de banken in Italië, Oostenrijk, Spanje en Duitsland niet wordt aangepakt, er een herhaling dreigt van de crisis van 2008-2009.

Ook in China zijn de banken en de beurzen in gevaar. De Chinese banken hebben zo’n 1,1 biljoen euro aan slechte leningen uitstaan bij ondernemingen, wat de rest van de wereld mee kan slepen in een diepe crisis. Ook Brazilië staat op het randje van de afgrond vanwege grote corruptieschandalen en hoge schulden.

ECB

De ECB en de EIB hebben in 2016 alles op alles gezet om het tij te keren. De Europese Investeringsbank (EIB) heeft in Nederland miljarden aan leningen uitgezet. Het Europese Investeringsfonds (EIF), onderdeel van de EIB Groep, verstrekte tegelijkertijd 270 miljoen euro aan risicokapitaal aan het midden- en kleinbedrijf. De ECB verlaagde de depositorente per 16 maart 2016 met 0,1%-punt naar min 0,4%. De ECB kocht daarnaast voor ruim 1 biljoen euro aan (staats)obligaties en laat de rente ongewijzigd  op het historisch lage niveau van 0%. De centrale bank houdt ook de rente waartegen banken deposito’s kunnen stallen in Frankfurt op -0,4%. De rendementen op veel staatsobligaties zijn ondertussen onder het nulpunt gezakt, waardoor de ECB beperkt wordt. De ECB mag namelijk geen obligaties met negatieve rendementen opkopen. Een groot deel wordt gecompenseerd door geen rente meer te geven op spaarrekeningen en deposito’s. De problemen bij het pensioenfonds ABP zijn zorgelijk. Het fonds komt 42 miljard euro tekort en de dekkingsgraad cijfers zijn onvoldoende. 

Eind 2012 besloot de Europese Commissie om de ECB nieuwe bevoegdheden te geven voor een bankentoezicht en het optuigen van een bankenunie. In 2013 trad het Single Supervisory Mechanism (SSM) in werking en 4 november 2014 nam de ECB alle toezichthoudende taken volledig over. Per 1 januari 2016 is de SRM-Verordening ingegaan, waarbij de ECB via een in te stellen SRB moet signaleren wanneer een bank moet worden ontbonden. In exceptionele omstandigheden moet daarbij het extra resolutiefonds worden ingezet. De banken van de lidstaten moeten hiervoor in tien jaar 1 procent van de gedekte deposito’s van de deelnemende banken bijeenbrengen (circa 55-60 miljard euro). Hiervoor werd een Intergovernmental Agreement (IGA) afgesloten die de afdracht van de bijdragen aan het resolutiefonds (SRF) en de geleidelijke risicodeling van de lidstaten regelt. De Oostenrijkse Heta Asset Resolution (Hypo Alpe Adria Bank) is de eerste bank met de twijfelachtige eer om met een tekort van 8 miljard euro om te vallen onder de SRM regels (European Recovery and Resolution Directive, (BRRD) ), waardoor schuldeisers hun geld kwijt zijn. In opdracht van de toezichthouder werd 54% van de schulden die de bank heeft weggestreept en werd de terugbetalingstermijn voor de resterende schuld verlengd tot eind december 2023. Ook betaalt de bank geen rente meer aan de obligatiehouders. Onder de schuldeisers zitten Duitse banken, verzekeraars, hedge- en beleggingsfondsen. De bank ging ten onder aan witwassen, boiler rooms, financiering van de Freiheitliche Partei Österreichs en de handel in swaps.

De Comprehensive Assessment (CA) heeft uitgewezen dat er binnen het Europese bankwezen een kapitaaltekort is bij 25 kleinere banken. De 122 grote banken hadden in 2015 voor 826 miljard euro aan slechte leningen uitstaan. Er is een historische toename van de veronderstelde waarde van beursgenoteerde Nederlandse aandelenfondsen van 101 miljard euro. Terwijl de mondiale economische groei al zo’n 25 jaar tussen 3% en 5% schommelt en dit de laatste drie jaar al helemaal niet beter wordt, zijn de aandelenkoersen wereldwijd in drie jaar tijd onevenredig met ongeveer de helft gestegen.

QE (Quantative Easing)

Vanwege dreigende  deflatie en banken in zwaar weer startte de ECB in maart 2015 met het verlagen van de rente en het net als de FED in de VS bij banken opkopen van staatsobligaties en Asset Backed Securities. De ECB probeert hiermee al twee jaar lang de inflatie naar 2 procent te krijgen maar deze blijft steken op 1,3 procent.

Het opkoopprogramma van de centrale bank werd 6 december 2016 opnieuw met negen maanden extra verlengd tot eind december 2017, maar werd van 80 miljard euro per maand verlaagd naar 60 miljard. Per 1 januari 2018 wordt het maandelijkse bedrag tot en met september 2018 gehalveerd naar 30 miljard. Als gevolg hiervan is de balans van de ECB gegroeid van 257 miljard naar 4450 miljard euro. Daarnaast worden voor het geld dat de ECB ontvangt uit aflopende obligaties weer voor zo’n 5 miljard per maand weer nieuwe obligaties gekocht en dat stijgt komend jaar naar 15 tot 20 miljard euro per maand. In feite koopt de ECB nu dus voor 65 miljard euro per maand en dat daalt naar 45 tot 50 miljard euro

De Nationale Centrale Banken in Europa nemen een groot gedeelte van het opkopen van slechte obligaties voor hun rekening, waardoor deze obligaties niet op de balans van de ECB zelf terechtkomen, maar bij de Nationale Centrale Banken waaronder ook die van Nederland. De balans van de ECB is inmiddels groter dan die van de Amerikaanse Fed en de ECB-balans is zo’n zes keer de omvang van de Nederlandse economie. Er staat al zo’n 1.600 miljard uit aan staats- en bedrijfsleningen. Daar komt tot eind dit jaar nog 420 miljard euro bij. Volgens de ECB is inmiddels voor 380 miljard euro aan bedrijfsleningen en voor 1785 miljard euro aan staatsobligaties van eurolanden opgekocht. De eurokoers daalde de afgelopen drie jaar van 1,38 dollar medio 2014 naar 1,18 dollar. De economie bloeit dan wel tijdelijk door de goedkopere euro omdat producten voor buitenlandse afnemers goedkoper zijn, maar op termijn is dit niet houdbaar. De ECB loopt tegen de limieten van het opkoopprogramma aan. Aankopen via de kapitaalsleutel van de bank wordt steeds moeilijker. Al twee maanden lukt het bijvoorbeeld niet om voldoende Duitse obligaties te kopen en loopt de gewogen gemiddelde looptijd van de portefeuille Duitse leningen steeds verder terug. Het belangrijkste probleem van QE is de combinatie van een relatief smalle Duitse obligatiemarkt met de door de ECB zelf opgelegde kapitaalsleutel- en uitgeeflimietregels, waardoor het niet mogelijk was om de aankopen in het huidige tempo voort te zetten.

De ECB beperkte zich eerst nog tot staatsobligaties en obligaties van supranationale instellingen als de EU en de EU-noodfondsen, maar daar zijn ook Overheidsinstellingen aan toegevoegd. Ook Griekenland wordt hierin vanaf 2017 waarschijnlijk opgenomen. De ECB kocht ook voor 597 miljoen euro verpakte Nederlandse hypotheekleningen van ING en het noodlijdende Delta Lloyd die anders allang kopje onder zouden zijn gegaan. Van elke 80 miljard euro die de RCB in de markt pompt gaat een groot percentage naar asset backed securities (obligaties die worden gedekt door onderpanden als hypotheken). Door deze manier van opkopen is het niet meer zichtbaar of een land in de problemen zit. Tekorten worden door Centrale banken heimelijk weggewerkt met handel in eigen obligaties. Banken in Frankrijk, Italië en Ierland werken op deze manier met een balans die feitelijk een veelvoud is van het eigen vermogen (monetaire verruiming) en met geld dat er feitelijk niet is. De totale basissalarissen van het directiecomité en de raad van commissarissen bedroeg vorig jaar 2.454.405 euro. Draghi ontvangt een kleijne 4 ton per jaar en heeft het op een na hoogste salaris in Europa. Draghi was van 2002 tot 2005 actief bij het beruchte Goldman Sachs, als vicepresident voor de afdeling Europa en studeerde aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT).

Eurocrisis

25 jaar geleden werden met het Verdrag van Maastricht op een Europese top de Europese Unie opgericht en de euro bedacht. Helmut Kohl en François Mitterrand waren de drijvende kracht achter het project. De euro moest er komen om politieke redenen. In Brussel werd het jubileum gevierd met de oplevering van een gloednieuw hoofdkwartier, gebouwd voor 321 miljoen euro. (ruim 80 miljoen meer dan begroot)

Het hele financiële systeem wordt nu overeind gehouden door enorme steunaankopen van de ECB en renteverlagingen die vooral gevolgen hebben voor pensioenfondsen en spaarders, die op deze manier meebetalen aan de tekorten van Zuid Europa. Door de sancties van de VS en de EU tegen de Sberbank VTB, VEB en de Russische Agricultuur Bank van Rusland kan er gelijktijdig een crash ontstaan van het wereldwijde financiële systeem. Eénderde van de aandelen van de Sberbank is namelijk van investeerders uit Europa en de VS en Rusland is een belangrijke opkoper van Europese staatsobligaties. De dalende olieprijzen raken Rusland daarbij hard en versnellen de countdown. De lidstaten van de Europese Unie hadden afgesproken dat het begrotingstekort van lidstaten niet boven de drie procent van het bruto binnenlands product (bbp) mocht uitkomen, en dat de staatsschuld onder de zestig procent van het bbp moet blijven. Hiervan komt in de praktijk weinig terecht. Spanje en Portugal hoeven net als Frankrijk geen miljardenboete aan de EU te betalen voor het overtreden van de Europese begrotingsregels.

Door een groot aantal maatregelen zoals de oprichting van het EFSF, het hieruit voortkomende ESM en het in stelling brengen van het OMT programma door de ECB is getracht om de schuldencrisis in Zuid Europa te bedwingen. De begrotingstekorten, dreigende deflatie, dalende grondstofprijzen en de toenemende staatsschulden zijn structureel evenals de beperkte economische groei en de afnemende binnenlandse vraag. IJsland heeft dan ook eieren voor zijn geld gekozen en heeft onlangs besloten om de EU kandidatuur in te trekken en Denemarken wil de aparte status behouden en geen verdere EU regelgeving. 

De ECB houdt de Zuid-Europese landen overeind met een negatieve rentevoet ten koste van de overige Europese landen. De Zuid-Europese rekening wordt uiteindelijk betaald door de spaarders (100 miljard euro per jaar) en de rente van de pensioenfondsen (een veelvoud hiervan). De pensioenfondsen gaan door de ECB ingrepen langzaam maar zeker ten onder en moeten de komende jaren korten op de pensioenen om de liquiditeit op een verantwoord peil te kunnen houden. Omdat geld bij banken stallen ook voor particulieren geld kost en het risico ontstaat dat in eigen beheer contant geld wordt opgepot zijn er door de ECB al diverse initiatieven bedacht om contant geld te verbannen, onder andere door bankbiljetten uit de markt te nemen, grote coupures af te schaffen en contante betalingen te belasten of te ontmoedigen. Banken en financiering/leasemaatschappijen blijven hoge rentes van 5 tot 9 procent berekenen om niet om te vallen, waardoor Fintech bedrijven op hun beurt met snelle, goedkopere leningen en aantrekkelijke beleggingen hun kans schoon zien om deze markt wereldwijd over te nemen. (40 miljard dollar per jaar) ING berekent klanten die tot 2.000 euro rood staan een rente van 13,9 procent, de Rabobank 12,7 procent per jaar en SNS 11 procent. Desondanks moeten de banken steeds meer bezuinigen en vallen er duizenden ontslagen.

Nederland

Transport

De transportsector in Nederland draaide in 2016 bijna 0,5% minder omzet. Nederlandse vrachtwagens hebben in 2016 in totaal 657 miljoen ton goederen vervoerd, 2,5 procent meer dan een jaar eerder. Het grensoverschrijdend vervoer door Nederlandse vrachtwagens vertoont echter al ruim tien jaar een dalende trend. Het vervoer met eigen vrachtwagens nam het afgelopen kwartaal met 1,5 procent af. Bij de bedrijfswagenverkoop was sprake van een 3 procent daling van de omzet. Autoservicebedrijven boekten 1 procent minder omzet. Handelaren in auto-onderdelen hadden 2 procent minder opbrengsten.

De bouw

De grote bouwbedrijven hadden de afgelopen vijf jaar samen een omzet van meer dan 100 miljard, echter zonder daar winst op te maken, net als de acht grootste aannemers die van 2010 tot 2015 gezamenlijk een negatief resultaat boekten van 185 miljoen euro. De vier beursgenoteerde bouwers hebben inmiddels een of meerdere aandelenemissies moeten doen om het hoofd boven water te houden. Ballast Nedam, Heijmans en BAM maakten in 2016 samen 430 miljoen verlies. Bouwbedrijf Koninklijke BAM werd vorig jaar in een analistenrapport van Kempen & Co zelfs een tikkende tijdbom genoemd en maakte 108 miljoen verlies. De bouwproductie ligt dankzij recente Overheidsinvesteringen flink hoger (5,5%) dan een jaar eerder.  

Scheepvaart

Orders voor nieuwe containerschepen bereikten een nieuw dieptepunt. Zo’n duizend schepen, goed voor 52 miljoen ton vracht, worden dit jaar gesloopt. Twee grote rederijen gingen binnen een maand failliet. Flinter Barendrecht met 31 schepen en Abis met 21 schepen. Ook bij scheepswerf Keppel Verolme verdwijnen bijna 100 van de 350 banen. Scheepsbouwconcern Damen schrapt in totaal circa 150 banen bij Shiprepair Rotterdam, Shiprepair Van Brink en Shiprepair Vlissingen.  Ook rederij Vroon in Breda zit in de problemen en kan niet meer aan de betalingsverplichtingen voldoen en verkocht daarom al twee tankers. Drie andere schepen staan op de nominatie voor verkoop en de familie moet bijspringen. Bij de rederij werken wereldwijd 4000 mensen. Prijzen voor export van zeecontainers kosten anno 2017 ineens tot het tienvoudige van vorig jaar. Vorig jaar kostte het verschepen van een grote zeecontainer nog 200 dollar en nu is dat tussen de 1500 en 2000 dollar. De overslag in de zeehaven van Amsterdam is met zeven procent gekrompen en ook de overslag in de haven van Rotterdam is in 2016 verder afgenomen.  De Central Industry Group (CIG) in Groningen moest door investeringsmaatschappij Nimbus worden gered. Het bekendste CIG-bedrijf Centraalstaal in Groningen, dat voorgevormde staalplaten voor schepen levert moest met reorganisaties het aantal werknemers in het afgelopen anderhalf jaar al terugbrengen van 120 naar 50. Van de ongeveer 1100 werknemers die CIG twee jaar geleden telde, was eind 2016 minder dan de helft over. Ook Wolfard & Wessels Werktuigbouw in Hoogezand, actief in de offshore, kwam in problemen. Het maakte na een faillissement een doorstart met de helft van de 104 werknemers. De Nederlandse Overheid stelde om de sector van de ondergang te redden vijf miljoen euro beschikbaar via de Subsidieregeling Duurzame Scheepsbouw (SDS) waardoor rederij Van Oord ondanks de malaise alsnog een nieuw kraanschip (op aardgas) kon bestellen bij scheepswerf Neptune die met de winst de opgelegde last onder dwangsom voor milieuvervuiling kan betalen. De ChristenUnie stond niet alleen aan de basis van het creëren van de subsidie maar was ook van doorslaggevende betekenis bij de toestemming voor de wijziging van het bestemmingsplan en een ruimere milieuvergunning ten behoeve van nieuwbouwplannen van de scheepswerf Neptune Shipyards. Ook het noodlijdende Royal IHC mag met SDS subsidie zo’n schip op gas bouwen. In juni 2015 moesten bij IHC Merwede 500 honderd banen verdwijnen vanwege reorganisatie door teruggelopen orders. IHC is eigendom van Parkland N.V. van Cees de Bruin van investeringsfonds Indofin (62.10%), Stichting Administratiekantoor Management en Personeel IHC (27.89%) en Rabo Capital B.V. (10.01%). Norddeutsche Landesbank (Nord/LB) heeft in 2016 een nettoverlies van 1,9 miljard euro geleden. Er moest vorig jaar voor €2,9 miljard opzij gezet worden voor de extreme verliezen in de scheepvaart.  Polen, Tsjechen, Bulgaren en Roemenen houden de Nederlandse binnenvaart draaiende. Zo’n 30% van de banen op de schepen wordt ingenomen door buitenlandse matrozen, schippers en kapiteins.

Veehouderij

Het is crisis in de melkveehouderij en sluiting van een paar duizend melkveebedrijven dreigt, waardoor de Nederlandse economie bijna een miljard aan netto toegevoegde waarde kwijt kan raken en volgens Milieudefensie hangt er zelfs een prijskaartje van 2,1 miljard euro aan vast. Zo’n 8000 zeldzame koeien die een onderdeel zijn van ons culturele erfgoed dreigen op termijn te verdwijnen. Een crisistop met banken (ABN Amro, Rabobank), diervoederproducenten en boerenorganisaties leidde er toe dat er 50 miljoen euro moet worden uitgetrokken om de melkveestapel te reduceren. Boeren die al hun melkvee afstoten, krijgen nu een premie van 1200 euro per melkkoe, 276 euro voor een kalf en 636 euro voor een pink (éénjarig rund). Daarnaast krijgen melkveehouders die hun bedrijf beëindigen een liquiditeitsvoorziening, bedoeld om 2017 financieel door te komen. Het doel van de regeling is dat er 60.000 minder melkkoeien in Nederland zullen zijn, waardoor er dit jaar 2,5 miljoen kilo minder fosfaat geproduceerd wordt. Voor 2030 moeten van de EU uiteindelijk circa 500.000 koeien verdwijnen om Nederland aan de regels en akkoorden te laten voldoen. Dat is ongeveer een kwart van de melkveestapel.

Detailhandel

Gemiddeld daalde het aantal winkels met 4,4% in tien jaar tijd tot 95.630. Er zijn vooral minder winkels in dvd’s en cd’s, fotocamera’s en baby- en kinderkleding. Tegelijkertijd vervijfvoudigde in tien jaar het aantal online winkels tot 32.000 vooral in kleding. Het aantal kledingwinkels daalde met 4,9% en er zijn nog ruim 15.000 kledingzaken over. Het aantal telefoonwinkels, warenhuizen, viswinkels en tweedehandskledingzaken nam sinds 2007 toe met ruim 30%. Tussen de zestig en zeventig procent van de zelfstandige winkeliers lijdt verlies en leeft onder de armoedegrens. Grote ketens met in totaal meer dan 3.000 vestigingen zijn in korte tijd achter elkaar ten ondergegaan, doorgestart of werden opgekocht door veelal buitenlandse investeerders, die het bedrijf leeg trokken door het onroerend goed te verkopen en de opbrengsten te besteden aan bonussen of deze weg te sluizen naar belastingparadijzen. 281.850 gebouwen (3%) staan inmiddels leeg, waarvan er 20.000 winkels waren.

Delfstoffen

De delfstoffenwinning kromp in 2016 met 11,2 procent vooral door de forse afname van het productieplafond voor aardgas. Dit werd vanaf 2014 stapsgewijs ingesteld om het aantal door de gaswinningen veroorzaakte aardbevingen in de provincie Groningen terug te dringen. In 2016 exporteerde Nederland nog voor 8,2 miljard euro aan aardgas. Daarmee is de aardgasexport in drie jaar ruimschoots gehalveerd. De aardgasproductie in 2016 was al 42 procent lager dan in 2013 en moet vanwege de aardbevingen nog verder verminderen waardoor een grote inkomstenbron opdroogt. Daartegenover staan de grote uitgaven die nog moeten worden gedaan om de schade aan gebouwen in Groningen te herstellen. De aardgasbaten daalden van boven de 10 miljard euro in de periode 2008–2014 naar 2,1 miljard euro in 2016. Vanwege de toename van het aantal aardbevingen in het gebied rond Loppersum en het naderen van de grenswaarde wordt vanaf 1 oktober met nog eens tien procent verlaagd. Het winningsplafond wordt daarmee teruggeschroefd van 24 miljard kuub naar 21,6 miljard kuub. De delfstoffenwinning is sinds 2013 elk jaar fors gekrompen. De landbouw, bosbouw en visserij kromp in 2016 licht met 0,9 procent, na drie jaar van groei. De export van bloemen en planten lag in de eerste acht maanden van dit jaar hoger dan ooit. Tot en met augustus werd er voor 4,2 miljard euro uitgevoerd.

Overheid inkomsten en uitgaven

Inkomsten 

In 2016 daalde de nettowinst voor belasting van het bedrijfsleven ten opzichte van 2015 met 8,8 miljard euro. De niet-financiële vennootschappen zagen hun winst dat jaar nog dalen met 6,7 miljard euro. De winst van de financiële vennootschappen daalde 2,3 miljard euro. De Nederlandse economie groeide met 2,2 procent en de werkloosheid is 5,4 procent. De verkoop van vooral zakelijke auto’s heeft een opleving in 2017. In totaal werden in de eerste negen maanden ruim 326.000 nieuwe personenauto’s op kenteken gezet.  

De overheidsschuld daalde in de eerste zes maanden van 2017 naar 421 miljard euro. (bbp 58,7%) De daling met 14 miljard kwam door de verkoop van ASR voor bijna twee miljard euro en een deel van het belang in ABN Amro voor anderhalf miljard euro. Vanuit de EU kwam een eenmalige korting van ruim drie miljard op Europese afdrachten. De afwikkeling van rentederivaten leverde 5,4 miljard euro op. De verkoop van de voormalige SNS-vastgoedtak Propertize leverde nog eens ruim 3 miljard euro op. Ook nam het schatkistbankieren van decentrale overheden toe met twee miljard, dus hoefde het Rijk minder te lenen buiten de overheid. De schulden van de Nederlandse huishoudens bedroegen eind juni 2017 ruim 760 miljard euro, drie miljard euro meer dan eind maart. De woninghypotheekschuld is sinds september 2014 gestegen van 649 miljard naar 669 miljard euro eind juni 2017. De niet-hypothecaire schulden stegen in dezelfde periode van 88,5 miljard euro naar 91 miljard euro. De schuld van de Gemeente Amsterdam zelf bedraagt zo’n 4 miljard euro.

De Nederlandse Overheid heeft ruim 307 miljard aan inkomsten. De helft daarvan is afkomstig van belastingen. De inkomsten stegen in het eerste halfjaar met ruim 5 miljard euro ten opzichte van 2016. Dit kwam voornamelijk door hogere belasting. Bijna 8 miljard euro extra vloeit in 2017 naar belastingen en premies. Vooral de btw (2,4 miljard), de vennootschapsbelasting (2,3 miljard) en de loon- en inkomensheffing (1,2 miljard) vallen door de economische opleving hoger uit dan eerder begroot. In 2016 bedroegen de inkomsten 307 miljard euro, ook al ruim 14 miljard euro meer dan in 2015. De Belastingdienst heeft overigens nog zo’n twintig miljard euro aan openstaande belastingheffingen tegoed. Van ruim zes miljard is echter nog helemaal niet zeker of het bedrag ooit binnenkomt. De premies voor volksverzekeringen leveren 41 miljard op en de werknemersverzekeringen, arbeidsongeschiktheid en werkloosheid ruim 58 miljard. 4 miljard komt van motorrijtuigenbelasting en van de provincies komt zo’n 1,6 miljard. De rest een kleine drie miljard is (nu nog) afkomstig van gasbaten. De inkomsten stegen in 2016 met meer dan 14 miljard naar 307 miljard euro. Dat kwam onder andere door een opgespaarde restitutie van 3,2 miljard EU afdracht waardoor er plotseling voor 2016 een begrotingsoverschot van 2,9 miljard ontstond. Het zogenoemde Eigenmiddelenbesluit waarin is vastgelegd hoeveel iedere lidstaat moet afdragen moest namelijk ook nog door alle EU-landen worden geratificeerd. Al die tijd werd de korting dus niet verrekend naar ook niet meegenomen in de begroting.

Bezuinigingen en belastingverhogingen

Nederland behoort tot de landen met een relatief hoog belastingaandeel van 38,8% en is hiermee in Europa een van de grootste stijgers. De komende jaren gaat jaarlijks gemiddeld opnieuw 38 miljard euro extra aan premies en belastingen naar de schatkist in vergelijking met 2017. Door de bezuinigingen is het Nederlandse leger in een zorgwekkende staat vindt de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV). Over acht jaar moet 2 procent van het bruto binnenlands product aan defensie worden besteed. Het ministerie van Defensie moest ook erkennen dat de Nederlandse vloot last heeft van “materieelproblemen”. De vier luchtverdedigings- en commandofregatten van de Nederlandse vloot kunnen niet behoorlijk worden ingezet vanwege technische problemen en onderdelenschaarste.

Tussen 2010 en 2016 werd zo’n 1,4 miljard bezuinigd op de wegenbouw. In 2011 werd wettelijk bepaald dat de AOW-leeftijd in 2025 naar 67 jaar zou gaan en in 2013 en 2015 werd de verhoging verder naar voren gehaald. De AOW-leeftijd ligt vanaf 2022 op 67 jaar en 3 maanden. Ook de kinderopvangtoeslag werd verlaagd en de accijnzen verhoogd. In 3 jaar tijd werd onder andere 12 miljard bezuinigd op de zorg

De energiebelastingen van Nederland zijn de hoogste van heel Europa. De Opslag Duurzame Energie (ODE) en tarieven van de energiebelasting zorgen in 2018 voor een stijging van de energiekosten van gemiddeld 12%. Het belastingaandeel van de energierekening is inmiddels opgelopen naar 44 procent. Huishoudens moeten volgend jaar bijna 70 euro meer moeten betalen aan belastingen op de energierekening. In 2019 gaat dit oplopen tot 153,85 euro. Vereniging Eigen Huis rekent tot 2019 op een stijging van gemiddeld 220 euro aan energiebelastingen.  Bij elkaar opgeteld komt tot 2021 er een lastenverzwaring van 1 miljard euro alleen al voor vergroening. Aardgas werd bijna drie keer zo duur. Er werd al ruim 25 cent aan energiebelasting geheven op een kubieke meter aardgas en voor opslag duurzame energie  1,13 euro per kuub. 

In 2001 en 2012 werd de btw verhoogd en loonkosten stegen per uur tot wel 72,3 procent. De BPM werd opgehoogd met 35 procent en de belasting op autobrandstof werd 70 procent.  De totale inkomsten van de Gemeenten in 2016 bedroegen 53,8 miljard euro en hiervan werd 53,6 miljard euro uitgegeven. Rioleringsheffing werd ruim 2,5 keer duurder en ook de assurantiebelasting werd aanzienlijk verhoogd. Gemeentelijke heffingen stijgen 4 tot 5 procent per jaar en parkeertarieven verdubbelden. Voor cafébezoek, woninghuur of openbaar vervoer moet bijna 60 procent meer betaald worden dan in 1996. Wasmachines, boodschappen of fietsen zijn ruim 30 procent duurder geworden. Recreatie werd gemiddeld 72 procent duurder, de huur van een woning werd 75 procent duurder en voedsel, alcohol en tabak stegen gemiddeld bijna 50 procent in prijs. De zorgverzekering ging in 2017 per gezin minimaal 60 euro per jaar extra kosten (5,00 p.p. p.m.) Gemiddeld moeten Nederlandse huishoudens in 2017 zo’n 745 euro afdragen aan gemeentelijke belastingen voor de afvalheffing, rioolheffing en de onroerend zaak belasting (OZB). De woonlasten stegen in 2017 gemiddeld opnieuw met een half procent ten opzichte van 2016. Dit jaar gaat een huishouden met een eigen woning gemiddeld 0,6 procent meer betalen voor de belastingen aan gemeente, provincie en waterschap. Het leven in Nederland is de laatste twintig jaar 31,1 procent duurder geworden. 

Uitgaven

De Nederlandse overheid kreeg in 2016 een korting van meer dan 3 miljard euro op de uitgaven aan EU afdrachten. De rentelasten daalden met ongeveer 1 miljard euro. De zorg kost 96 miljard euro. Dat is 1,8 procent meer dan een jaar eerder, de sociale zekerheid ruim € 78 miljard, onderwijs ruim € 34 miljard, de gemeentes en provincies ruim € 23 miljard, Buitenlandse Zaken een kleine € 11 miljard, Defensie een kleine € 8 miljard, Veiligheid en Justitie ruim € 10 miljard en Infrastructuur en Milieu € 8 miljard. De overige ministeries kosten ruim € 11 miljard. € 7,3 miljard gaat elk jaar naar Brussel. De Staatsschuld bedraagt 434 miljard euro. De lasten voor uitkeringen stijgen door werkloosheid en de grote aantallen migranten. In Nederland wonen ruim 17 miljoen mensen, waarvan zo’n 13 miljoen van 15 tot 75 jaar. Hiervan had in september 66 procent betaald werk. Dat zijn ruim 8,4 miljoen mensen, bestaande uit ongeveer 4,5 miljoen mannen en 3,9 miljoen vrouwen. Ruim 7.300 remigranten krijgen een uitkering in het buitenland. Dit kost de Nederlandse Staat jaarlijks structureel 33,9 miljoen euro. Ook gaan er vanuit de EU 4,5 miljard euro per jaar naar Turkije, Griekenland en de de ander Zuid-Europese landen om daar de toenemende stroom vluchtelingen tegen te houden die deze kant op willen. Soortgelijke bedragen zullen in 2017 ook aan Afrikaanse landen betaald moeten gaan worden. Door de Brexit zal Nederland aanzienlijk meer af moeten dragen aan de Europese Unie. Netto ruim 400 miljoen per jaar meer. De EU kost Nederland zo’n 2,5 miljard euro netto per jaar en de Brexit een kleine 3 miljard. Bij een eventuele Nexit zal Nederland tientallen miljarden moeten afdragen.  Het saldo van bezittingen en schulden van de overheid is 199 miljard euro. 

Uitgaven voor de monarchie

Volgens de begroting kost de Nederlandse monarchie jaarlijks zo’n vijftig miljoen euro. Alleen al de directe kosten bedragen zeker het dubbele, ruim 104 miljoen euro. De renovatie van paleis Huis ten Bosch, waar koning Willem-Alexander en koningin Máxima met hun dochters gaan wonen, kost bijvoorbeeld 63,1 miljoen euro. Koning Willem-Alexander krijgt jaarlijks 5.318.000 euro. Het inkomensdeel van de vergoeding is 823.000 euro. Het inkomensdeel van Koningin Máxima is 326.000 euro. Voor haar hofhouding en overige uitgaven die met het ambt te maken hebben is 585.000 euro begroot. De gewezen koningin Beatrix krijgt per jaar 465.000 euro, en heeft nog eens een extra 965.000 euro te besteden aan personeel en materiële uitgaven. Bij elkaar kost dit per jaar in totaal 7.0659.000 euro.
De functionele uitgaven van de koning bedragen een kleine 27 miljoen en 260 man personeel kost nog eens 17 miljoen euro. Voor auto’s, koetsen en paleizen is 8,5 miljoen euro beschikbaar. Zo’n 400.000 is begroot voor faunabeheer. Voor het Het Loo is 190.000 euro begroot exclusief 90.000 euro voor de terreinwagens en 10.000 euro voor reiskosten en opleidingen. De vliegreizen kosten per jaar 973.000 euro. De Groene Draeck kost zo’n 95.000 euro per jaar exclusief eerder gepleegde revisie tussen 2011 en 2015 ad 223.000 euro. De doorbelaste kosten van ministeries en de personeelskosten van de RVD, het Militaire Huis (ceremonieel vertoon bij evenementen) en uitgaven van het Kabinet van de Koning (ondersteuning constitutionele taken) kosten ruim 5,5 miljoen. Staatssecretaris Raymond Knops van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) heeft een eenmalige bijzondere uitkering van twee miljoen euro toegekend aan het bestuurscollege van Saba. Als gevolg van orkanen Irma en Maria hebben Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius te maken met herstelkosten. Deze bijzondere uitkering komt bovenop 25 miljoen dollar die al aan Saba ter beschikking waren gesteld voor de wederopbouw. 

Het gemiddelde vermogen van de huishoudens is meer dan gehalveerd door de daling van de huizenprijzen en de toegenomen werkloosheid. Flevoland, Zuid-Holland en Groningen zijn de armste provincies. Het aantal daklozen neemt nog steeds toe. Ruim 282 duizend Nederlanders kunnen de verplichte premie voor hun zorgverzekering minstens zes maanden achter elkaar niet betalen. (1 miljard euro) Ruim 1 miljoen Nederlanders hebben een betalingsregeling voor de dure zorgpremie moeten treffen en maandelijks wordt 20 miljoen euro aan zorgpremie zelfs helemaal niet voldaan. 30.000 mensen zijn zelfs helemaal onverzekerd. Veel thuiszorginstellingen gingen door de extreme bezuinigingen failliet.  Doordat staatssecretaris Van Rijn het Zorginstituut heeft laten bepalen wat er nodig is voor betere verpleeghuiszorg, is de uitspraak van deze instelling juridisch bindend geworden. Het betekent dat er honderden miljoenen, oplopend tot zo’n 2,1 miljard in 2021 extra naar de ouderenzorg moet. Door een weeffout in de wet blijken ook veel meer mensen recht te hebben op langdurige zorg als voorzien. Dit kost de Staat nog eens 745 miljoen euro extra. Nederland heeft een pensioengat van 2.000 miljard dollar en dat loopt in 2050 verder op naar 6.000 miljard dollar zo berekende het World Economic Forum

Terug naar nieuwsblogoverzicht

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *